W rozmowach o pielęgnacji często pojawiają się informacje o najróżniejszych składnikach, których warto unikać – od niesłusznie demonizowanych silikonów, po drażniące i wysuszające skórę detergenty, takie jak SLS. Rzadko kiedy można jednak natrafić na wzmiankę o tym, że niektóre substancje obecne w kosmetykach mogą wpływać na gospodarkę hormonalną i powodować trwałe zmiany w ludzkim organizmie. Dlaczego to ważne i w jaki sposób rozpoznać, których składników lepiej unikać? Odpowiadamy.
Endokrynnie czynne, czyli jakie?
Składniki endokrynnie czynne, określane też jako EDCs (eng. Endocrine Disrupting Chemicals), to składniki, które zaburzają funkcjonowanie układu endokrynnego, czyli systemu gruczołów i komórek odpowiedzialnych za produkcję i wydzielanie hormonów do krwiobiegu. Prawidłowe funkcjonowanie układu hormonalnego jest niezwykle ważne dla równowagi i zdrowia organizmu, ponieważ hormony regulują jego kluczowe funkcje, takie jak rozwój, funkcje poznawcze, funkcje rozrodcze, metabolizm, nastrój, wzrost, laktacja, synteza białek i tłuszczów, układ krążenia, ciśnienie krwi, popęd czy cykl menstruacyjny. EDCs mogą naśladować, blokować lub zaburzać działanie naturalnych hormonów, ingerując w funkcjonowanie układu hormonalnego. Narażenie na te związki, szczególnie w okresie ciąży i wczesnego rozwoju, wiąże się z zaburzeniami wzrostu płodu, rozwoju mózgu i funkcji poznawczych. U dorosłych obserwuje się powiązania z niepłodnością, zaburzeniami funkcji tarczycy, otyłością oraz chorobami metabolicznymi.
Czym są EDCs?
EDCs to grupa związków należących do wielu klas substancji chemicznych, w tym:
- trwałych zanieczyszczeń organicznych (pestycydy, dioksyny)
- fitoestrogenów,
- składników kosmetycznych,
- metali,
- substancji czynnych leków,
- dodatków lub zanieczyszczeń żywności,
- tworzyw sztucznych,
- tekstyliów,
- materiałów budowlanych,
- produktów ubocznych procesów produkcyjnych lub spalania odpadów.
Składniki kosmetyczne o udowodnionym działaniu endokrynnie czynnym, takie jak parabeny, ftalany i bisfenole, są stosowane przede wszystkim w rolach:
- konserwantów,
- plastyfikatorów,
- zapachów,
- wzmacniaczy przenikania przez skórę,
- utwardzaczy,
- filtrów UV.
Wnikają do organizmu poprzez aplikację dermalną (na skórę) i doustną. Mogą też przedostawać się do produktu ze sztucznych opakowań.
Według raportu World Health Organization i United Nations Environment Programme „State of the Science of Endocrine Disrupting Chemicals 2012, Summary for Decision-Makers„, “obecnie około 800 substancji chemicznych jest znanych lub podejrzewanych o zdolność do ingerowania w receptory hormonalne, syntezę hormonów lub ich przemiany, jednak tylko niewielka część została przebadana w testach pozwalających wykryć jawne efekty endokrynne w całych organizmach (zdecydowana większość substancji chemicznych obecnie stosowanych komercyjnie nie była w ogóle testowana). Wiele chorób i zaburzeń związanych z układem hormonalnym wykazuje tendencję wzrostową w krajach uprzemysłowionych, powiązaną z ekspozycją na substancje endokrynnie czynne różnego pochodzenia.
Po uwolnieniu do środowiska bardziej trwałe substancje mogą być transportowane przez prądy powietrza i wody do odległych regionów oraz ulegać biomagnifikacji (wzrostowi stężenia) w łańcuchach pokarmowych. Inne substancje mają krótszy czas życia w środowisku, ale są regularnie uwalniane wraz ze ściekami, spływami rolniczymi lub z obszarów miejskich, co prowadzi do wysokich stężeń w pobliżu źródeł emisji. (Endocrine disruptors in personal care products and cosmetics: “Sample preparation and analysis – evaluation of green and blue characteristics” (Voutsas, Kalogiouri, Samanidou, 2025)).
Jakie skutki może mieć ekspozycja na EDCs?
Najsilniejsze następstwa działania substancji endokrynnie czynnych są raportowane w przypadku pestycydów i dioksyn, a ponieważ wciąż brakuje obszernych badań w tym zakresie, nie da się z całą pewnością wskazać wszystkich składników kosmetyków, które mogą wpływać na funkcjonowanie gospodarki hormonalnej. Faktem jednak pozostaje, że ekspozycja na EDCs wpływa negatywnie na zdrowie organizmów żywych, ingerując w ich podstawowe funkcje i procesy fizjologiczne.
Układ hormonalny i rozrodczy:
- nowotwory: piersi, endometrium, jajnika, prostaty, jądra i tarczycy,
- endometrioza,
- obniżenie płodności,
- niepłodność,
- cukrzyca i zespół metaboliczny,
- przedwczesne dojrzewanie,
- otyłość.
Układ immunologiczny (odpornościowy):
- zwiększona podatność na infekcje,
- choroby autoimmunologiczne.
Mózg i układ nerwowy:
- choroby neurodegeneracyjne (choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, stwardnienie zanikowe boczne),
- ADHD,
- zaburzenie funkcji kognitywnych,
- zmniejszenie koncentracji i pamięci,
- obniżenie ilorazu inteligencji.
Choroby sercowo-naczyniowe:
- nadciśnienie tętnicze,
- choroba wieńcowa,
- udar mózgu,
- miażdżyca,
- zaburzenia rytmu serca,
- niewydolność serca.
Substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego działają podobnie do hormonów, które oddziałują poprzez wiązanie się z receptorami. EDCs mogą więc wpływać na działanie estrogenów, androgenów i hormonów tarczycy (niektóre z nich oddziałują z wieloma receptorami hormonalnymi jednocześnie). Hormony i EDC, które zmieniają działanie hormonów, mogą działać na każdym etapie życia – w okresie płodowym, niemowlęcym, wczesnym dzieciństwie, w okresie dojrzewania, w dorosłości i w podeszłym wieku. W przypadku składników endokrynnie czynnych bardzo ważny jest czas ekspozycji. Narażenie w okresie rozwoju prowadzi do nieodwracalnych skutków, ponieważ wrażliwość na zaburzenia endokrynne jest największa w trakcie rozwoju tkanek. U dorosłych efekt występuje tak długo, jak długo dana substancja jest obecna, a po jej usunięciu zanika.
Jak rozpoznać składniki wpływające na gospodarkę hormonalną?
Niestety nie ma jednego klucza, który pomoże skojarzyć nazwy substancji endokrynnie czynnych poprzez np. konkretny prefix lub sufix. Na chwilę obecną wiadomo jednak o grupach składników, które – pomimo obowiązujących regulacji – wykazują działanie wpływające na gospodarkę hormonalną podczas stosowania kosmetyków, w których są obecne. Należy też pamiętać, że te związki oraz ich wpływ na organizmy żywe oraz środowisko są ciągle badane, dlatego warto na bieżąco sprawdzać informacje na ten temat.
Żeby uniknąć stosowania kosmetyków zawierających EDCs możesz szukać certyfikatów i oznaczeń, takich jak: COSMOS Organic / COSMOS Natural (Ecocert), EWG VERIFIED®, MADE SAFE®, Soil Association, Ecogea, BDIH/ICEA, BDIH (Certified Natural Cosmetic), NATURE. Ponieważ jednak bazy składników i ich bezpieczeństwo są ciągle aktualizowane, warto każdorazowo sprawdzić listę INCI przed zakupem i użyciem produktu.
Dysruptory endokrynne w kosmetykach – lista
Parabeny
Najczęściej występują w: szamponach, balsamach, kosmetykach do makijażu i pielęgnacji, kremach.
Parabeny to estry kwasu p-hydroksybenzoesowego, które mają działanie grzybobójcze i bakteriobójcze, dlatego są powszechnie stosowane jako konserwanty w formułach kosmetyków. Chociaż wykazują działanie estrogenne, są stosunkowo bezpieczne ze względu na słabą przenikalność przez skórę i ich szybkie metabolizowanie. Ich obecność może jednak wiązać się z obniżoną płodnością, zwiększonym ryzykiem raka piersi oraz zaburzeniami gospodarki hormonalnej. Część parabenów została zakazana w Unii Europejskiej, inne są dopuszczone jedynie w ściśle określonych stężeniach (ograniczonych do 0,4% dla pojedynczego związku lub 0,8% dla mieszaniny).
INCI: zazwyczaj z końcówką –paraben, chociaż czasami można je spotkać oznaczone wyłącznie kodem E (w kodach identyfikacji konserwanty oznaczane są numerami E200-E299). Np. Methylparaben (metyloparaben, E218), Ethylparaben (etyloparaben, E214), Propylparaben (propyloparaben, E216), Butylparaben (butyloparaben), Isobutylparaben, Isopropylparaben, Benzylparaben.
Ftalany
Najczęściej występują w: lakierach do włosów, perfumach, lakierach do paznokci, dezodorantach, kosmetykach z kompozycjami zapachowymi.
Ftalany, wykorzystywane m.in. jako zmiękczacze, utrwalacze, składniki kompozycji zapachowych (Parfum, Fragrance), plastyfikatory i rozpuszczalniki, mogą zakłócać działanie receptorów androgenowych i hormonów tarczycy. Ich ekspozycja jest powiązana z zaburzeniami rozrodu i rozwoju układu hormonalnego. Mimo ograniczeń w UE, niektóre ftalany nadal są stosowane, zwłaszcza w kompozycjach zapachowych.
INCI: oznaczone przyrostkiem -phthalate (np. Diethyl phthalate (DEP), Dibutyl phthalate (DBP)), a także Fragrance lub Parfum.
Bisfenole
Najczęściej występują w: opakowaniach z plastików uwalniających BPA, opakowaniach wyłożonych żywicą epoksydową zawierającą BPA (spraye, puszki, metalowe tuby).
Bisfenole, w tym BPA i jego zamienniki (BPS, BPF), wykazują aktywność estrogenową. W kosmetykach są obecne głównie na skutek migracji z plastikowych opakowań. Substancje te mogą zaburzać równowagę hormonalną i są objęte restrykcjami na terenie Unii Europejskiej.
Formaldehyd
Najczęściej występuje w: kosmetykach do pielęgnacji włosów, kremach, odżywkach, balsamach, żelach pod prysznic, chusteczkach nawilżanych, klejach do rzęs, podkładach, tuszach do rzęs, płynach micelarnych, utwardzaczach, lakierach.
Chociaż sam formaldehyd jest zakazany w Unii Europejskiej od 2019 roku, istnieją substancje uwalniające ten składnik (tzw. „donory” formaldehydu, formaldehyde-releasers), które bywają używane w kosmetykach w roli konserwantów i składników aktywnych w produktach do utwardzania. Są to silne alergeny o potencjalnym działaniu endokrynnie czynnym.
INCI: Formaldehyde, Formalin (formalina, roztwór wodny formaldehydu), Methyl aldehyde, Methanal, Methylene oxide, Donory (uwalniacze) formaldehydu: DMDM Hydantoin, Imidazolidinyl Urea, Diazolidinyl Urea, 2-Bromo-2-nitropropane-1,3-diol, Quaternium-15, Sodium Hydroxymethylglycinate, Polyoxymethylene Urea, Benzylhemiformal.
Enzakamen
Najczęściej występuje w: kremach z filtrem UV, kosmetykach przeciwsłonecznych.
Enzakamen to organiczna pochodna kamfory, która wykazuje zdolność do ochrony przed promieniowaniem UVB. Ze względu na doniesienia dotyczące toksycznego wpływu na działanie tarczycy i zaburzenia hormonalne, jest to składnik o wysokim stopniu ryzyka.
INCI: Enzacamene, 4-methylbenzylidene-camphor, Eusolex 6300 (Merck), Parsol 5000 (DSM), 3-(4-methylbenzylidene)camphor, Neo Heliopan MBC.
Oksybenzon
Najczęściej występuje w: kremach z SPF, balsamach, pomadkach, sprayach, mleczkach do pielęgnacji.
Organiczny filtr chemiczny, chroniący przed promieniami UVA i UVB. Zabezpiecza też kosmetyki przed rozkładem pod wpływem światła. Ze względu na potencjał wpływania na gospodarkę hormonalną, UE ograniczyła jego stężenie do 2,2% w kremach do ciała i sprayach.
INCI: Oxybenzone, Benzophenone-3, BP-3.
Homosalat
Najczęściej występuje w: kosmetykach do opalania, produktach przeciwsłonecznych.
Syntetyczny, olejowy filtr chemiczny UVB powszechnie stosowany w kremach, sprayach i mleczkach z filtrem.
INCI: Homosalate.
Rezorcyna
Najczęściej występuje w: kremach do skóry trądzikowej, preparatach na łuszczycę, farbach do włosów.
Organiczny związek chemiczny (fenol), stosowany głównie jako środek keratolityczny i antyseptyczny w leczeniu trądziku, łojotoku i łuszczycy oraz jako składnik utleniający w farbach do włosów. Rezorcyna przenika przez skórę, a w dużych dawkach może wpływać na układ hormonalny (głównie na tarczycę).
INCI: Rezorcynol.
Oktokrylen
Najczęściej występuje w: kremach z filtrem SPF, balsamach, pomadkach i kosmetykach do pielęgnacji włosów.
Popularny, syntetyczny filtr UV rozpuszczalny w tłuszczach, zapewniający ochronę przed promieniowaniem UVB i krótkim UVA. Jest fotostabilny, wodoodporny i zwiększa skuteczność innych filtrów
INCI: Octocrylene.
Benzofenon
Najczęściej występuje w: kremach z filtrem, balsamach, perfumach i kosmetykach do pielęgnacji włosów.
Keton aromatyczny, stosowany głównie jako stabilizator światła i absorber promieniowania UV. Jego pochodne (np. Benzophenone-3, -4) działają jako filtry przeciwsłoneczne, a także w roli ochrony formuły produktu przed degradacją, utratą koloru i zapachu pod wpływem światła. Może działać alergizująco i fotoalergizująco, a badania wskazują, że niektóre pochodne (np. BP-1, BP-2) mogą zaburzać gospodarkę hormonalną.
INCI: Benzophenone.
Triklosan
Najczęściej występuje w: mydłach antybakteryjnych, żelach pod prysznic, dezodorantach, antyperspirantach, pastach do zębów, płynach do płukania ust, preparatach do cery trądzikowej, środkach do dezynfekcji rąk.
Syntetyczny, chlorowany związek fenolowy o silnym działaniu antybakteryjnym i przeciwgrzybiczym, stosowany jako konserwant i środek odkażający. W UE triklosan jest dozwolony jako konserwant w określonych produktach kosmetycznych, w maksymalnym stężeniu 0,3% (0,2% w przypadku w płynów do płukania jamy ustnej). Triklosan może hamować produkcję hormonów tarczycy, uszkadzać mięsień sercowy oraz przyczyniać się do powstawania bakterii opornych na antybiotyki. Krótkotrwała ekspozycja in vivo wykazała wpływ triklosanu na zaburzenia gospodarki tyroksyną i negatywny wpływ na tarczycę. Jest też szkodliwy dla organizmów wodnych i toksyczny dla środowiska. Zabronione jest stosowanie go w produktach do higieny intymnej.
INCI: Triclosan.
Oktinoksat
Najczęściej występuje w: kremach z filtrem SPF, kosmetykach wodoodpornych, podkładach, pomadkach, balsamach.
Syntetyczny, rozpuszczalny w tłuszczach organiczny filtr chemiczny, chroniący przed promieniowaniem UVB, oparzeniami i uszkodzeniami DNA. Stabilizuje też produkty kosmetyczne, zapobiegając ich degradacji pod wpływem światła. Jego potencjalny wpływ na układ hormonalny (naśladuje estrogen) jest obecnie przedmiotem badań, jednak wykryto obecność oktinoksatu w ludzkim moczu, krwi i mleku matki, co sugeruje jego absorpcję do krążenia ogólnoustrojowego. Ponadto u osób o wrażliwej skórze może wywoływać podrażnienia, alergie lub fotoalergie.
INCI: Ethylhexyl Methoxycinnamate (EHMC), Octinoxate, Octylmethoxycinnamate (OMC), 4-Metoksycynamonian 2-etyloheksylu.
Jak sprawdzić bezpieczeństwo składników INCI?
EWG – Environmental Working Group
Najbardziej efektywną skalą bezpieczeństwa kosmetyków jest Poziom bezpieczeństwa EWG (Environmental Working Group). Jest to baza składników kosmetycznych, która na bieżąco ulega uaktualnianiu na podstawie doniesień naukowych. Według EWG klasyfikuje się trzy grupy bezpieczeństwa w skali 1-10:
- 1-2: niski stopień ryzyka (zielony),
- 3-6: umiarkowany stopień ryzyka (żółty),
- 7-10: wysoki stopień ryzyka (czerwony).
Na stronie www.ewg.org/skindeep możesz wprowadzić nazwę konkretnego składnika lub wyszukać produkt po nazwie. Wyniki w drugim przypadku uwzględnią pełną listę substancji wraz z ich oznaczeniami oraz ogólną ocenę produktu razem z ewentualnymi zagrożeniami. Strona jest dostępna w języku angielskim.
CIR – Cosmetic Ingredient Review
Na stronie CIR, czyli Cosmetic Ingredient Review (https://cir-reports.cir-safety.org/), możesz sprawdzić poszczególne składniki i przeczytać raporty dotyczące badań oraz ich wyników. Informacje są publikowane wyłącznie w formie raportów, dlatego wyszukiwanie kilku lub kilkunastu substancji jest dość skomplikowane i czasochłonne.
Strony i aplikacje do analizowania składu kosmetyków
Innym sposobem jest skorzystanie ze stron lub aplikacji, które analizują bezpieczeństwo i działanie kosmetyków na podstawie ich składu. W większości przypadków można oznaczyć potrzeby skóry lub włosów oraz stworzyć “czarną listę” składników lub grup składników, np. silnych alergenów, drażniących detergentów lub właśnie substancji endokrynnie czynnych. Popularne strony i aplikacje stworzone do analizy kosmetyków to między innymi: Lupa Kosmetyczna, Safety Makeup, Skincoda, SkinBliss, INCI Beauty, Kosmopedia. Należy jednak pamiętać, że składniki są ciągle badane, a nie wszystkie te bazy są na bieżąco aktualizowane.
